ΔΗΜΟΣ ΕΛΑΤΕΙΑΣ

Στις πλαγιές του Καλλίδρομου καθώς χαμηλώνει στην κοιλάδα του Βοιωτικού Κηφισού, αγναντεύοντας τον Παρνασσό, βρίσκεται ο Δήμος της Ελάτειας. Διοικητικά υπάγεται στο Νομό Φθιώτιδας και περιλαμβάνει τα δημοτικά διαμερίσματα Ελάτειας, Ζελίου, Λευκοχωρίου, Παναγίτσας, Σφάκας. Σύμφωνα με στοιχεία της απογραφής του 2001 ο δήμος Ελάτειας έχει πληθυσμό 4.000 κατοίκους. [ Ελάτεια(2.470), Ζέλι(910), Λευκοχώρι(208), Παναγίτσα(219), Σφάκα(193) ]

Η πεδιάδα της Ελάτειας ήταν γνωστή από την αρχαιότητα για την ευφορία της. Στις διάφορες τούμπες και μαγούλες, όπως λέγονται, βρέθηκαν απομεινάρια ενός πολιτισμού από έξι χιλιάδες χρόνια πριν τη γέννηση του Χριστού. Τα δημητριακά που βρέθηκαν απανθρακωμένα δηλώνουν ότι υπήρξαν από παλιά η αποκλειστική καλλιέργεια στην περιοχή. Η δε στρατηγική σημασία της Ελάτειας ως πόλη-κλειδιού για την κατάκτηση της νοτιότερης Ελλάδας υπήρξε η αιτία για την εμπλοκή της σε όλους σχεδόν τους πολέμους της αρχαιότητας και είχε ως αποτέλεσμα να καταστραφεί αρκετές φορές.

Ο Στράβων καθώς αναφέρεται στις Φωκικές πόλεις τονίζει ότι η Ελάτεια είναι η μεγαλύτερη απ' όλες και δεσπόζει στην περιοχή. Ο πολύ γνωστός περιηγητής Παυσανίας, προσπαθώντας να βρει πώς δόθηκε το όνομα Ελάτεια στο χώρο αυτό, αναφέρει την παράδοση για τον βασιλιά Έλατο. Αυτός δεν ήταν ντόπιος αλλά Πελοποννήσιος, γιος του Αρκάδα. Προσέφερε όμως βοήθεια στους Δελφούς εναντίον ξένων επιδρομέων. Οι Φωκείς για να τον ευχαριστήσουν για τη βοήθεια αυτή του παραχώρησαν την περιοχή απέναντι από τον Παρνασσό να την οργανώσει και να κατοικήσει σ' αυτήν. Έτσι δημιουργήθηκε η Ελάτεια. Άλλοι πάλι πιστεύουν ότι η ονομασία Ελάτεια μπορεί να προήλθε από τα έλατα που τότε υπήρχαν άφθονα στο βουνό πάνω από την αρχαία πόλη.

Τα μέχρι σήμερα αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύουν ότι στην Ελάτεια η ζωή και ο πολιτισμός αρχίζουν ήδη από την 6η χιλιετία. π.Χ. Στη σημερινή τοποθεσία «Αλωνάκι», βρισκόταν η ακρόπολη της αρχαίας Ελάτειας και το μυκηναϊκό νεκροταφείο με τους θαλαμωτούς τάφους, που φαίνεται να χρησιμοποιούνταν από τον 14ο αιώνα έως τον 10ο αιώνας π.Χ. Η ανασκαφή του νεκροταφείου ξεκίνησε το 1985 για να προστατευτεί από συχνή αρχαιοκαπηλική δραστηριότητα. Λόγω του ότι τα ευρήματα ήταν ιδιαίτερα σημαντικά η ανασκαφή συνεχίστηκε σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Salzburg της Αυστρίας. Οι νεκροί ήταν σε στάση συνεσταλμένη(μαζεμένοι με τα χέρια στο πρόσωπο) και δίπλα εντοπίσθηκαν δείγματα θυσιών και καύσεων.

Στην αρχαία εποχή η πολιούχος θεά της Ελάτειας ήταν η Κραναιά Αθηνά. Πηγές αναφέρουν ότι πιθανόν πήρε την ονομασία αυτή από το κράνος που σύμφωνα με τις περιγραφές φορούσε η θεά, η οποία είχε ασπίδα και κράδαινε το δόρυ της. Στην κορυφή ενός λόφου, βρέθηκαν απομεινάρια ενός περιπτέρου ναού δωρικού ρυθμού. Οι ανασκαφές έγιναν από την Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή το 1886. Εντοπίστηκαν που ειδώλια θεοτήτων και επιγραφές που μαρτυρούν ότι ο ναός ήταν αφιερωμένος στην Κραναία Αθηνά.

Ο 5ος αιώνας χαρακτηρίζεται από τη σύγκρουση Δύσης και Ανατολής, Ελλήνων και Περσών. Το 480 π.Χ. και μετά την πτώση των Θερμοπυλών, η Ελάτεια δέχεται την επίθεση του Ξέρξη. Οι κάτοικοι της πόλης αντιστέκονται με αποτέλεσμα την πυρπόληση της πόλης τους και την και την διασκόρπισή τους στα βουνά. Το 339 π.Χ. ο Φίλιππος, βασιλιάς της Μακεδονίας, που βιάζεται να κυριαρχήσει σ΄όλη την Ελλάδα, αναλαμβάνει να δώσει το τελικό χτύπημα κατά των αυτονόμων ελληνικών πόλεων. Η Ελάτεια αποτελεί πάλι σημείο αντίστασης αλλά και προκάλυψης της Νότιας Ελλάδας κατά του Φιλίππου.

Είναι πολύ γνωστή η αίσθηση που προκάλεσε η αγγελία της κατάληψης της πόλης στην Αθήνα από το λόγο «Περί Στεφάνου» του μεγάλου Αθηναίου ρήτορα Δημοσθένη, υπέρμαχου της δημοκρατίας και άσπονδου εχθρού του απολυταρχικού Φιλίππου. «Ήταν βράδυ, όταν ήλθε κάποιος και έφερε την είδηση στους άρχοντες της Αθήνας ότι η Ελάτεια καταλήφθηκε από τον Φίλιππο. Αλλοι τότε απ΄ αυτούς σηκώθηκαν από τα τραπέζια κι έδιωξαν από την αγορά τους πολίτες. Αλλοι πάλι κάλεσαν τους στρατηγούς και φώναζαν τον σαλπιγκτή. Η πόλη έγινε ανάστατη και γέμισε από μεγάλο θόρυβο...». Παρακάτω, στο ίδιο κείμενο, μιλάει για τον κίνδυνο που διατρέχει το κέντρο του αρχαίου εληνικού πολιτισμού, η Αθήνα τώρα που καταλήφθηκε η Ελάτεια. Πραγματικά, ακολούθησε το 338 π.Χ. η μάχη της Χαιρώνειας , όπου οι Έλληνες της κεντρικής και νότιας Ελλάδας αντιστάθηκαν με πείσμα στον Φίλιππο για διάσωση της ελευθερίας τους και της δημοκρατίας. Ο Φίλιππος όμως νίκησε και άλλη μια σελίδα της ιστορίας μας άρχισε. Τέτοια ήταν η στρατηγική θέση της πόλης μας, που στο εξής ο Φίλιππος και οιν διάδοχοί του προσπάθησαν να την οχυρώσουν όσο το δυνατόν και να την κρατήσουν με κάθε τρόπο ελέγχοντας έτσι το πέρασμα προς το νότο.

Με το πέρασμα των χρόνων την κυριαρχία στην Μεσόγειο την έχουν οι Ρωμαίοι. Η Ελάτεια αντιστάθηκε και στο Ρωμαίο στρατηγό Τίτο Φλαμινίνο, αν και αυτός υποσχέθηκε στους κατοίκους ελευθερία και αυτονομία από τους Μακεδόνες. Η αντίσταση αυτή ήταν άκαρπη, όμως απέμεινε η τιμή της αντίστασης κατά των Ρωμαίων.

Η τελευταία πληροφορία, που συνδέεται με την αρχαία Ελάτεια, αναφέρεται στον τοπικό μας ήρωα Μνησίβουλο. Ο Μνησίβουλος ήταν αθλητής πρώτου μεγέθους, είχε νικήσει πολλές φορές σε αγωνίσματα δρόμου διπλού σταδίου με ασπίδα κατά την 235η Ολυμπιάδα. Το 170 μ.Χ. μια ληστρική ορδή σκυθικής καταγωγής που κατοικούσε στη σημερινή Ουγγαρία, έκανε επιδρομή στην περιοχή. Ο Μνησίβουλος οργάνωσε τμήμα ανδρών εναντίον της, πολέμησε ο ίδιος, σκότωσε πολλούς κι έπεσε κι αυτός στο πεδίο της μάχης. Για να τον τιμήσουν, του έστησαν χάλκινο ανδριάντα στην αγορά, όπου υπήρχε και ανάγλυφη στήλη του Ελάτου. Υπάρχουν αναφορές ότι στην αρχαία Ελάτεια, υπήρχε άγαλμα του Ασκληπιού, στάδιο και θέατρο.

Η ζωή βέβαια δεν σβήνει και υπάρχουν στοιχεία, λίγα αλλά πολύτιμα με χαρακτηριστικές πληροφορίες για τις επόμενες εποχές. Στην εποχή, για παράδειγμα του Διοκλητιανού γύρω στα 300 μ.Χ. κοινοποιήθηκε σ΄όλα τα σημεία της αυτοκρατορίας και σώθηκε σε πολλές επιγραφές, όπως και στην Ελάτεια, το «Διοκλητιάνειο έδικτο», ένας αγορανομικός κώδικας που καθόριζε ανώτατα όρια στις τιμές αγροτικών και βιοτεχνικών προϊόντων.